Problemy  
PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W STARGARDZIE, UL. PIERWSZEJ BRYGADY 35C
 
Zespół nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD) i deficytu uwagi (ADD)


Definicje:
       ADD (attention deficit disorder), czyli zaburzenie związane z deficytem uwagi, to zespół objawów pojawiających się we wczesnym okresie rozwojowym u dziecka, które wykazuje niezdolność do koncentracji uwagi, ciągłą impulsywność oraz zwiększoną aktywność motoryczną. Nasilenie nadpobudliwości może zmniejszyć się po okresie pokwitania, ale trudności w zakresie koncentracji uwagi i impulsywność pozostają, mając charakter trwały i chroniczny. Omawiany zespół objawów nie może być przypisany upośledzeniu umysłowemu, głuchocie, ślepocie, znaczącym neurologicznym uszkodzeniom czy poważnemu zaburzeniu emocjonalności (np. psychozie czy autyzmowi). Zaburzenie to w przeszłości określano różnie, np. jako: hyperkinezję, zespół hyperkinetyczny, zespół dziecka nadruchliwego, mikrouszkodzenie mózgu, mikrodysfunkcję mózgową (A. Reber, 1985; C. Whalen, B. Henker, 1980; H. Nartowska, 1972; R. Barkley za: S. Tucholska, 1992). Obecnie nie mówi się już o syndromie izolowanego zaburzenia deficytu uwagi (attention deficit disorder ADD), lecz o zespole zaburzeń deficytu uwagi i nadpobudliwości psychoruchowej (attention deficit hyperactivity disorder - ADHD).

Objawy ADHD i innych zaburzeń (DAMP, ODD, CD):
       Według systemu klasyfikacyjnego Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (APA, DSM - IV) podstawowymi objawami nadpobudliwości są:
1. Deficyt uwagi.
2. Impulsywność.
3. Nadmierna aktywność ruchowa nazywana nadruchliwością.
W DSM - IV przyjmuje się następujące kryteria diagnostyczne zespołu ADHD:
  • może wystąpić zespół objawów wymienionych wyżej w pozycji pierwszej lub drugiej,
  • sześć lub więcej spośród niżej zamieszczonych symptomów deficytu uwagi występowało przez okres co najmniej sześciu miesięcy w stopniu, który wskazuje na nieprzystosowanie społeczne i jest to niewspółmierne do poziomu rozwojowego jednostki.

    Deficyt uwagi:
  • często nie jest w stanie zwrócić większej uwagi na szczegóły lub popełnia błędy, świadczące o bezmyślności w działalności
          szkolnej, pracy lub przy wykonywaniu innych zajęć,
  • często wykazuje trudności w skupieniu uwagi na zadaniach o charakterze pracy lub podczas zabawy;
  • często nie wydaje się słuchać tego, co się bezpośrednio do niego mówi,
  • często nie stosuje się do wskazówek oraz nie jest w stanie dokończyć rozpoczętej pracy, wypełniać obowiązków w szkole
          lub w miejscu pracy (nie jest to wynikiem zachowania buntowniczo - opozycyjnego, ani nie jest spowodowane niemożnością
          zrozumienia wskazówek),
  • często ma trudności z organizacją i planowaniem działań,
  • często unika, nie lubi lub jest niechętny do podejmowania zadań, przedsięwzięć, które wymagają wydłużonego wysiłku
          umysłowego (jak np. praca domowa),
  • często gubi przedmioty, rzeczy niezbędne do wykonania zadań lub czynności (zabawki, przybory szkolne, ołówki, kredki,
          książki lub narzędzia),
  • często łatwo rozprasza się zewnętrznym bodźcem,
  • często zapomina, co ma zrobić w danym dniu.

    Sześć lub więcej spośród niżej zamieszczonych symptomów nadruchliwości - impulsywności występowało przez okres przynajmniej sześciu miesięcy w stopniu, który wskazuje na nieprzystosowanie społeczne i jest to nieadekwatne do poziomu rozwojowego jednostki.
    Nadruchliwość:
  • często nerwowo porusza, bębni palcami lub stopami i wierci się w miejscu siedzenia,
  • często opuszcza zajmowane miejsce w klasie lub w innych sytuacjach, w których wymagane jest pozostanie na miejscu,
  • często biega po klasie i wchodzi na różne przedmioty w sytuacjach, w których jest to uznane za niestosowne
          (u młodzieży i dorosłych może sprowadzać się to subiektywnego odczucia niepokoju),
  • często wykazuje trudności w spokojnym i cichym zachowywaniu się podczas zabaw lub w czasie wolnym,
  • często "jest w biegu" lub zachowuje się jakby było "napędzane motorem",
  • często za dużo mówi, jest gadułą.
    Impulsywność:
  • często za szybko odpowiada, nie słuchając do końca pytania,
  • często ma trudności w oczekiwaniu na swoją kolej (np. przy wydawaniu posiłków),
  • często wtrąca się do rozmowy prowadzonej przez inne osoby lub przeszkadza innym w pracy, w zabawie,
  • niektóre symptomy nadruchliwości, impulsywności lub deficytu uwagi, które spowodowały zaburzenie były obecne przed
          7 rokiem życia,
  • opisane objawy są obserwowalne w dwóch lub więcej środowiskach (takich jak: szkoła, praca, dom rodzinny),
  • muszą istnieć wyraźne oznaki kliniczne tego zaburzenia w zakresie funkcjonowania społecznego, dydaktycznego
          lub zawodowego,
  • opisane symptomy nie pojawiają się jako towarzyszące trwałym zaburzeniom rozwojowym, schizofrenii lub innym zaburzeniom
          psychotycznym i umysłowym (takim jak zaburzenia nastroju, lęku, zespół osobowości niezsocjalizowanej, zaburzenia
          osobowości).
                W DSM - IV wymienia się następujące postaci zespołu deficytu uwagi i nadpobudliwości psychoruchowej:
  • postać z dominacją braku uwagi przez okres ubiegłych 6 miesięcy.
  • postać z dominacją nadruchliwości - impulsywności przez okres ubiegłych 6 miesięcy.
  • postać złożona, mieszana - przez okres ubiegłych 6 miesięcy.
          W odniesieniu do osób (szczególnie młodzieży i dorosłych), które obecnie manifestują symptomy nie odpowiadające już w pełni powyższym kryteriom powinno się wyszczególnić postać "o częściowo wygaszonych objawach" (APA, 1994 za: Ch.Gillberg, 1998). W literaturze skandynawskiej istnieje także inna, ciekawa koncepcja, wyjaśniająca istotę zjawiska braku uwagi i nadpobudliwości psychoruchowej. Wieloletnie skandynawskie doświadczenia badawcze na ten temat pozwoliły na wyróżnienie zespołu deficytów w zakresie uwagi oraz koordynacji ruchowej i percepcji (deficits in attention, motor control and perception - DAMP). Zespół DAMP odpowiada zarówno kryteriom ADHD (w szczególności postaci z dominacją braku uwagi), jak i kryteriom towarzyszącym tzw. zespołowi rozwojowych zaburzeń koordynacji (developmental coordination disorder - DCD) opisanym w DSM.

    Zespół DAMP charakteryzują:
  • kryteria odpowiadające przyjętym przez DSM - dla wszystkich postaci ADHD,
  • kryteria odpowiadające przyjętym przez DSM - dla zespołu rozwojowych zaburzeń koordynacji (DCD),
  • znaczne pogorszenie poziomu funkcjonowania szkolnego lub społecznego.
    Wyróżnia się przy tym 2 stopnie nasilenia objawów zespołu DAMP:
  • znaczny - w przypadku stwierdzenia symptomów odpowiadających postaci złożonej ADHD,
  • umiarkowany - w przypadku stwierdzenia symptomów, odpowiadających kryteriom ADHD albo postaci z dominacją braku uwagi, bądź też postaci z dominacją nadruchliwości - impulsywności, a nie postaci złożonej (O.Kadesjö, Ch.Gillberg za: Ch.Gillberg, 1998).
          Symptomy nadpobudliwości i braku uwagi zbieżne z zaprezentowanymi opracowaniami można znaleźć u wielu innych autorów (por. H. Nartowska, 1972; D. Ross, S. Ross, 1976; C. Whalen, B. Henker, 1980; S. Tucholska, 1992). Poza objawami ADHD, DCD, APA opublikowała symptomy i objawy syndromów: zachowania polegającego na przeciwstawianiu się, czy też zespołu zaburzeń prowokacyjno - buntowniczych (Oppositional Defiant Disorder - ODD) oraz zespołu zaburzenia zachowania (Conduct Disorder - CD). Obecność ODD i CD u osób nadpobudliwych psychoruchowo jest faktem potwierdzonym w badaniach (por. J. Biederman i in.,1997).
    Objawy ODD są następujące:
  • często traci humor, wykazuje zmienność nastrojów,
  • często kłóci się z dorosłymi,
  • często czynnie buntuje się przeciwko przepisom, zasadom lub odmawia spełnienia próśb dorosłych, np. odmawia wykonania obowiązków w domu,
  • często celowo dokonuje rzeczy, które denerwują innych ludzi (np. zabiera nakrycia głowy),
  • często oskarża innych za swoje własne błędy,
  • jest często drażliwy lub łatwo go wyprowadzić z równowagi,
  • jest często zły i zawzięty,
  • jest często mściwy i karzący,
  • często przeklina lub używa obscenicznego języka.
          Przynajmniej 5 spośród 9 powyższych objawów musi być obecnych częściej niż w grupie rówieśników. ODD często można stwierdzić do 18 roku życia i może ono przekształcić się w zespół zaburzenia zachowania (CD).
    Objawy CD to:
  • dokonał kradzieży, nie będąc w kontakcie wzrokowym z ofiarą więcej niż jeden raz (w tym fałszerstwa),
  • uciekł z domu rodzinnego lub zastępczego, czy też poprawczego na noc przynajmniej dwa razy lub raz nie powracając,
  • często kłamie (nie po to by uniknąć kary cielesnej),
  • celowo dokonał podpalenia,
  • często wagaruje (w przypadku osoby dorosłej chodzi o absencję w pracy),
  • włamał się do czyjegoś domu, samochodu, budynku,
  • celowo zniszczył czyjąś własność (nie poprzez podpalenie),
  • był fizycznie okrutny dla zwierząt,
  • zmusił kogoś do czynów lubieżnych,
  • użył broni w więcej niż jednej bójce,
  • często wszczyna bójki,
  • dokonał kradzieży, będąc w kontakcie wzrokowym z ofiarą (np. rozbój, wymuszenie, napad z bronią w ręku),
  • był fizycznie okrutny dla ludzi.
          Przynajmniej 3 z powyższych objawów powinny być widoczne przez okres minimum 6 miesięcy. ODD może, ale nie musi przekształcić się w CD. Jednostka może zatrzymać się jedynie na poziomie ODD, a przy zastosowaniu odpowiednich metod oddziaływań resocjalizacyjnych, CD może nie wystąpić. Zespół zaburzeń zachowania (CD) charakteryzuje się znacznie większym stopniem patologizacji niż zespół zaburzeń prowokacyjno - buntowniczych (ODD), z którego można wyrosnąć (APA, 1996).

    Uwaga:
          Cytowane w tym artykule definicje, pojęcia oraz fragmenty tekstu zaczerpnięto z prac autorów:
    A. Reber (1985), C. Whalen, B. Henker (1980), H. Nartowskiej (1972) i S. Tucholskiej (1992).