Przyczyny agresji u dzieci

Czym jest agresja

Przez agresję rozumiemy zachowania fizyczne, werbalne i symboliczne, kierowane złością i chęcią szkodzenia innym. Mówimy o agresji fizycznej — skierowanej bezpośrednio na osobę lub rzecz — i słownej, w postaci pomówień, oszczerstw albo psychicznego niszczenia drugiej osoby. Szkodzenie za pomocą słów bywa nazywane tyranizowaniem (bullying) i osaczaniem (mobbing).

Chłopcy częściej stosują agresję fizyczną, dziewczynki — werbalną. Wyróżnia się też agresję impulsywną, będącą reakcją na realne zagrożenie, oraz instrumentalną, zmierzającą do osiągnięcia określonego celu i bardziej związaną z zachowaniami demoralizująco-przestępczymi.

Skala zjawiska

Badania światowe wskazują, że około 10% dzieci i młodzieży zachowuje się agresywnie. U dzieci przejawiających takie zachowania w wieku 6 lat u 24% rozwiną się zaburzenia zachowania. Gdy objawy pojawiają się między 6. a 12. rokiem życia, prowadzi to do niedostosowania społecznego w 16% przypadków; po 12. roku życia — w 10%.

Jaką funkcję pełni agresja u dziecka

• jest obroną przed atakiem i dokuczaniem — staje się nagrodą, gdy drugie dziecko przestaje dokuczać,
• przykuwa uwagę dorosłych,
• psuje innym zabawę, gdy dziecko jest ignorowane,
• jest sposobem radzenia sobie z frustracją przy braku sukcesów w grze czy w nauce,
• bywa elementem zabawy, zwłaszcza u chłopców między 8. a 10. rokiem życia,
• jest badaniem granic, możliwości władzy i zdobywania pozycji,
• bywa ukrytym pragnieniem miłości — dziecko dostaje „negatywną wypłatę”, ale przy okazji otrzymuje uwagę dorosłego.

Co sprzyja agresji

Zdaniem Thomasa Gordona agresji dzieci sprzyjają: rozkazywanie i komenderowanie, ostrzeganie i grożenie, moralizowanie, dawanie rad, robienie wyrzutów, pouczanie, osądzanie i krytykowanie, obwinianie, pochwała używana jako manipulacja, ośmieszanie i zawstydzanie, pocieszanie w chwili furii oraz reagowanie żartami, gdy dziecko płacze.

Agresja wynika też z nieumiejętności przewidywania skutków własnych działań, braku wyraźnych granic i spójnego systemu wartości oraz z tego, że nikt nie nauczył dziecka konstruktywnego wyrażania złości.

Co ją nasila

• Prowokacja — wzbudza gniew i cierpienie, pragnienie rewanżu, podważa dobre mniemanie o sobie.
• Pobudzenie emocjonalne.
• Media — radio, telewizja, prasa, internet.
• Normy i oczekiwania społeczne — uczenie się przez modelowanie, aktywizacja agresywnych wzorców, osłabienie norm zakazujących krzywdzenia.

Wrodzona czy nabyta? Trzy teorie

Spór o naturę agresji jest odwieczny. Badania pokazały, że złe zachowania nie są zdeterminowane ani wyłącznie przez środowisko, ani wyłącznie przez biologię. Geny nie czynią przestępcy.

Agresja jako instynkt

Zygmunt Freud utrzymywał, że człowiek przychodzi na świat z przeciwstawnymi instynktami: życia i śmierci. Instynkt śmierci bywa kierowany na zewnątrz w postaci agresji, a jego energia — jeśli nie wyładuje się w małych, społecznie akceptowanych dawkach — gromadzi się aż do wybuchu.

Konrad Lorenz na podstawie badań na zwierzętach uznał agresję za wrodzoną gotowość do walki, niezbędną do przetrwania gatunku. Zauważał jednak, że u zwierząt akt agresji wobec własnego gatunku ustaje na sygnał uległości — ludzie tę zdolność hamowania utracili.

Znany eksperyment tej teorii nie potwierdza: koty, które widziały matkę zabijającą szczury, zabijały je w 87% przypadków. Wychowywane w izolacji od szczurów — w 45%. A te, które rosły ze szczurami i nie widziały zabijania — tylko w 17%.

Agresja jako reakcja na frustrację

Dollard i Miller upatrywali źródeł agresji w niemożności osiągnięcia celu. Teorię tę poddano rewizji. Dziś uważa się, że prawdopodobieństwo agresji zależy od wewnętrznej gotowości oraz od sygnałów zewnętrznych, a rozmiary jawnej agresji — od sposobu reagowania rodziców. Frustracja może zresztą wywołać także inne reakcje: lęk, przygnębienie, apatię, wycofanie.

Agresja jako zachowanie wyuczone

Teoria społecznego uczenia się zakłada, że agresja jest rezultatem norm, nagród, kar i modeli, z którymi zetknęła się jednostka. W eksperymencie przedszkolnym dzieci obserwowały agresywnego modela — na filmie, w komiksie i na żywo. Potem wywołano u nich lekką frustrację, pokazując atrakcyjne zabawki i nie pozwalając się nimi bawić. Sfrustrowane dzieci przejawiały wiele zachowań naśladowczych; dzieci, które modela nie obserwowały, agresywne nie były.

Oglądając przemoc, nabywamy tak zwany skrypt agresywnego zachowania. Badania pokazują, że im częściej ktoś oglądał w dzieciństwie agresywne filmy, tym częściej jako nastolatek i dorosły stosuje przemoc. Oglądanie przemocy zmniejsza lęk i czyni nas mniej wrażliwymi na cierpienie ofiar — zwłaszcza że scenom przemocy towarzyszą przyjemne emocje, więc agresja kojarzy się pozytywnie.

---

Autor

Anna Klinik, psycholog