Dojrzałość szkolna

Po co jest roczne przygotowanie przedszkolne

Dziecko sześcioletnie ma obowiązek odbyć roczne przygotowanie przedszkolne — w przedszkolu albo w oddziale przedszkolnym w szkole podstawowej. Dawna „zerówka” ma przygotować dziecko do wymagań szkoły w zakresie:

• umiejętności społecznych — porozumiewania się z dorosłymi i dziećmi, zgodnego funkcjonowania w zabawie i w sytuacjach zadaniowych,
• czynności samoobsługowych, nawyków higienicznych i kulturalnych, utrzymywania ładu i porządku,
• rozwoju mowy i innych umiejętności komunikacyjnych,
• czynności intelektualnych służących poznawaniu i rozumieniu siebie oraz otoczenia,
• wychowania zdrowotnego i sprawności fizycznej,
• dbania o bezpieczeństwo swoje i innych,
• wychowania przez sztukę — muzykę, śpiew, taniec, formy plastyczne,
• zabaw konstrukcyjnych i zainteresowań technicznych,
• rozumienia zjawisk atmosferycznych i unikania zagrożeń,
• poszanowania roślin i zwierząt,
• edukacji matematycznej,
• doświadczeń językowych, ze szczególnym uwzględnieniem nauki czytania i pisania,
• wychowania rodzinnego, obywatelskiego i patriotycznego,
• przygotowania do posługiwania się językiem obcym.

Czym jest dojrzałość szkolna

Dojrzałość szkolna, nazywana też gotowością szkolną, to gotowość dziecka do podjęcia nauki w klasie pierwszej. Składa się z pięciu wymiarów.

1. Dojrzałość funkcji poznawczych

Dotyczy pamięci, koncentracji uwagi, spostrzegania, mowy, myślenia i kontroli przebiegu tych funkcji. Jest optymalna, gdy dziecko:

• ma motywację do zadań o charakterze dydaktycznym, jest ciekawe, pyta o przyczyny obserwowanych zjawisk,
• klasyfikuje przedmioty według różnych kryteriów, wymienia i charakteryzuje pory roku, orientuje się w schemacie ciała, układa i opowiada historyjkę obrazkową,
• stara się mówić poprawnie i zrozumiale, płynnie i niezbyt głośno; interesuje się książkami, uważnie słucha i ogląda, często zadaje pytania,
• składa puzzle, jest spostrzegawcze, wskazuje różnice między obrazkami,
• dzieli zdanie na wyrazy, wyraz na sylaby i łączy sylaby w wyraz; zapamiętuje i wykonuje polecenie, chętnie rozwiązuje zagadki,
• łączy przyczynę ze skutkiem i próbuje przewidywać, co może się wydarzyć.

2. Dojrzałość fizyczna

• dziecko jest sprawne fizycznie — lub na miarę swoich możliwości, jeśli jest mniej sprawne ruchowo,
• uczestniczy w zajęciach ruchowych, grach i zabawach,
• sprawność manualna i koordynacja wzrokowo-ruchowa funkcjonują bez zaburzeń,
• sprawnie łapie i odrzuca piłkę, buduje z drobnych klocków, lepi z plasteliny,
• prawidłowo trzyma ołówek — chwyt i napięcie mięśni są właściwe,
• posługuje się prostymi narzędziami,
• dba o zdrowie i zaczyna orientować się w zasadach zdrowego żywienia.

3. Dojrzałość emocjonalna i społeczna

• dziecko zwraca uwagę na inne dzieci i przewiduje ich zachowania,
• mówi zrozumiale o swoich potrzebach i decyzjach,
• zaprasza dzieci do zabaw i rozmów, pomaga innym spontanicznie lub na prośbę,
• potrafi uczyć się pod kierunkiem dorosłego, zapamiętuje i wykonuje proste polecenia,
• jest zainteresowane osiągnięciem celu, stara się dokończyć pracę i okazuje radość z wyniku,
• umie się przedstawić, zna swój adres i wie, komu i dlaczego nie należy takich informacji podawać.

Dziecko niedojrzałe pod tym względem stara się nadmiernie często przebywać w pobliżu nauczyciela lub innej osoby dorosłej — tak, że utrudnia to pracę w grupie — albo często reaguje gniewem, obraża się, odwraca i odchodzi podczas zabaw z dziećmi.

4. Dojrzałość do nauki czytania i pisania

• dziecko używa słów wykraczających poza jego bezpośrednie doświadczenie,
• interesuje się książkami, lubi słuchać bajek i o nich rozmawiać,
• rozumie sens umownych znaków, układa krótkie zdania,
• dzieli zdanie na wyrazy, wyraz na sylaby i układa wyraz z sylab,
• wyodrębnia głoski w słowach o prostej budowie fonetycznej,
• określa kierunki i miejsca na kartce papieru,
• uważnie patrzy, żeby rozpoznać i zapamiętać to, co jest na obrazkach,
• zna drukowane i pisane, małe i wielkie litery; układa wyrazy z liter i zdania z wyrazów,
• czyta proste wyrazy i krótkie zdania, kreśli znaki literopodobne, odwzorowuje kształty liter,
• podejmuje próby pisania i rozumie znaczenie tej umiejętności.

5. Dojrzałość matematyczna

• dziecko liczy obiekty i odróżnia błędne liczenie od poprawnego,
• dodaje i odejmuje w pamięci i na konkretach w zakresie do 10,
• ustala równoliczność dwóch zbiorów, posługuje się liczebnikami porządkowymi,
• odczytuje cyfry od 0 do 10,
• rozróżnia stronę prawą i lewą, określa kierunki i położenie,
• wie, na czym polega pomiar długości, i zna proste sposoby mierzenia,
• zna następstwo dni i nocy, pór roku, dni tygodnia i miesięcy,
• rozróżnia podstawowe figury geometryczne.

---

Przed pierwszym dzwonkiem — jak przygotować dziecko

Sukces w nauce zależy od czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Zauważone deficyty rozwojowe można w wielu przypadkach skorygować systematyczną pracą w domu — wymaga to jednak uważnej obserwacji i poznania przyczyn trudności.

Sprawność fizyczna

Zachęcaj dziecko do biegania, wspinania się i skakania. Sprawdź, czy ma prawidłową postawę ciała — kilkugodzinne siedzenie w ławce bywa przy wadach postawy bardzo trudne. Ruch na powietrzu, wspólne zabawy i gimnastyka to najlepsze formy dbałości o rozwój fizyczny.

Prawidłowo rozwinięte fizycznie dziecko rozpoczynające naukę: nie męczy się codziennym wysiłkiem, sprawnie biega, wbiega po schodach bez trzymania się poręczy, samodzielnie z nich schodzi, przejdzie na palcach trzy metry bez dotykania piętami podłogi, skacze na prawej i lewej nodze, koordynuje wzrok z ruchem ciała i chętnie uczestniczy w zabawach ruchowych.

Zabawa jako nauka

Zabawa jest podstawową czynnością dziecka i sposobem poznawania świata. Najpierw manipulacyjna, potem konstrukcyjna — wymagająca zaprojektowania efektu — wreszcie twórcza i tematyczna. Doskonali spostrzeżenia wzrokowe i słuchowe, kształtuje uwagę i wzbogaca słownictwo. Warto ją tak kierować, żeby te funkcje spełniała.

Zabawy plastyczne przygotowują do pisania: rysowanie, zamalowywanie, rysowanie kredą albo patykiem na piasku. Niezbędne jest też uczenie wycinania, lepienia i układania elementów według wzoru.

Analiza i synteza

Idąc do szkoły, dziecko powinno mieć dobrze rozwinięte funkcje analizy i syntezy wzrokowej oraz słuchowej — czyli umieć dostrzec w obrazku poszczególne elementy, a potem je scalić.

Gdy dziecko układa niechętnie, źle skleja prace plastyczne, w jego pracach brakuje proporcji, a rysunki zawierają wiele uproszczeń — i nie wynika to z braku motywacji — może to świadczyć o słabo rozwiniętej analizie i syntezie wzrokowej. Analogicznie przy słuchowej: dziecko unika zajęć umuzykalniających, nie naśladuje i nie różnicuje dźwięków, źle wymawia głoski. To sygnał, żeby zwiększyć liczbę ćwiczeń w tym obszarze.

Mowa

W wieku 6 lat intensywnie rozwija się mowa i zasób pojęć. Odpowiadaj dziecku spokojnie, zgodnie z realiami i zasadami gramatycznymi. Do 5–6 roku życia dziecko powinno prawidłowo wypowiadać wszystkie głoski — jeśli tak nie jest, warto zwrócić się do logopedy.

Twórcze myślenie

Dziecko twórcze jest aktywne i kreatywne, posługuje się nieszablonowymi zasadami, jest pełne własnej inicjatywy. Cechy dziecka twórczego to: szczególny sposób spostrzegania świata, otwartość umysłu i tolerancja dla dwuznaczności, niezależność i odwaga, spontaniczność i ekspresyjność, brak obawy przed nieznanym, zdolność koncentracji i fascynacji zadaniem, życzliwe poczucie humoru oraz zdolność do integrowania przeciwieństw.

Jedenaście zasad dla rodziców

1. Nie zniechęcaj i nie krytykuj za każdy błąd czy niepoprawnie napisaną literę.
2. Nie karz za niepowodzenia w szkole zmuszaniem do czytania lub przepisywania tekstów.
3. Dostrzegaj wysiłek, realnie oceniaj i akceptuj dziecko takim, jakim jest.
4. Nie porównuj z kolegami.
5. Nie ingeruj zbyt gorliwie w to, co dziecko robi podczas samodzielnej pracy.
6. Nie ulepszaj i nie poprawiaj.
7. Kontroluj, ale spokojnie i dyskretnie.
8. Chwal za konkretną czynność, za to, co wyszło dobrze — nie ogólnie, bo dziecko poczuje się rozczarowane, gdy inni go nie pochwalą.
9. Stwórz odpowiednie warunki do pracy i odpoczynku w domu.
10. Nie przerywaj i nie odciągaj od zadań wymagających skupienia.
11. Pytaj o to, co było w szkole — ale po to, żeby naprawdę wysłuchać.

W szkole radzą sobie lepiej uczniowie, którzy mają dobre poczucie własnej wartości, są pewni swoich kompetencji, a jednocześnie świadomi ograniczeń i przyznają sobie prawo do popełniania błędów.

Zobacz też: na czym polega badanie gotowości szkolnej w poradni.

---

Autor

Anna Dębczak, psycholog · Elżbieta Boczar, psycholog