Problemy okresu dorastania

Nastolatek czuje się za stary na to, żeby być dzieckiem, i zbyt młody, żeby zostać dorosłym. Znalazł się na granicy dwóch światów: beztroskiego dzieciństwa i poważnego świata dorosłych.

Co się dzieje z emocjami

Wiek dorastania to okres wzmożonej emocjonalności. Doznawany smutek jest bardzo głęboki, przeżywana radość niezwykle silna. Charakterystyczna jest chwiejność: raz nastolatek jest załamany i nie wierzy w swoje możliwości, w innym momencie przeżywa poczucie własnej mocy; raz wzrusza się i współczuje, to znowu bywa twardy i nieugięty.

W pierwszej fazie częściej dominują stany negatywne — niepokój i lęk dotyczące własnej osoby: czy sobie poradzę, jaka będzie przyszłość, obawa przed odrzuceniem i wyśmianiem, nieśmiałość. Gniew i złość pojawiają się jako reakcja na frustrację: ograniczenie przywilejów, kontrolę, przymus. Agresję młodzież uzewnętrznia zwykle pośrednio — milczeniem, ironią, krytyką.

Potrzeba samodzielności

Najbardziej charakterystyczna dla tego wieku jest potrzeba samodzielności i autonomii. Obejmuje nie tylko poglądy i uczucia, ale przede wszystkim sferę decyzyjną: nastolatki chcą same decydować o sposobie spędzania wolnego czasu, wydawania pieniędzy, ubierania się, doborze znajomych.

Do tej pory dziecko patrzyło na rodzica jak na kogoś, kogo się bezwzględnie słucha i do kogo przychodzi się po radę. Teraz chce decydować samo — a jego zdanie zwykle odbiega od poglądów rodzica. To, co dla ojca i matki wydaje się głupotą albo ryzykiem, dla nastolatka jest wspaniałą przygodą.

Pięć najczęstszych błędów rodziców

• Zbytnia natarczywość — czytanie pamiętnika, SMS-ów, e-maili, zaglądanie do szuflady. Gdy sprawa wyjdzie na jaw, dziecko czuje się zawstydzone, oburzone, bezradne, upokorzone i rozczarowane rodzicem.
• Ocenianie przez porównywanie — z rodzeństwem, z kolegami, a także z samym sobą sprzed lat („ja w twoim wieku…”), przy czym pamięta się to, co było dobre, a zapomina, co złe. Nikt nie lubi być tym gorszym.
• Drobiazgowe krytykowanie — uwagi o uczesaniu, trzymaniu sztućców, postawie. Nawet ważne, ale powtarzane zbyt często, przestają mieć znaczenie. Szczególnie nie należy krytykować w obecności innych osób.
• Niekonsekwencja — raz energiczni, kiedy indziej ustępliwi; raz podejrzliwi, to znów bezgranicznie ufni; raz traktują dziecko jak dziecko, to znów jak dorosłego partnera.
• Wchodzenie w utarczki słowne — rodzice są tu zawsze skazani na klęskę: dorastające dziecko jest głośniejsze i bezwzględniejsze w argumentacji. Najtrafniejsze wyjaśnienia stają się bezużyteczne, jeśli wypowiada się je w złości.

Dziesięć zasad dobrego kontaktu

• Akceptacja. Dorastający ma prawo do własnego życia.
• Wiarygodność. Nie postępuj inaczej, niż mówisz. Nie mów co innego za plecami, a co innego w oczy. Nie wyrażaj słowami czegoś innego niż gestami.
• Poszanowanie intymności. Młodzież ma prawo do intymności, której strzeże z całą mocą. Uszanuj tajemnicę kieszeni, szuflad i korespondencji.
• Równe zobowiązania. Jeśli dorastający podjął się czegoś, trzeba to wyegzekwować. Ale zobowiązania rodziców też muszą być realizowane.
• Stabilność. Uporządkowany rytm życia rodzinnego i poczucie pewności co do tego, co jest dobre, a co złe, daje młodemu człowiekowi siłę do trudnych wyborów.
• Prośba. Polecenia formułuj jako konkretne prośby, głosem spokojnym, ale stanowczym. Bezosobowe „należy zrobić” i rozkazy są mało skuteczne.
• Konsekwencja. Dorastający musi wiedzieć, czego oczekiwać po swoim postępowaniu — a te same konsekwencje powinny obowiązywać wszystkich w rodzinie, także rodziców.
• Otwartość na informacje. Rodzice mogą wiele nauczyć się od swoich dzieci. W razie trudności poproś syna czy córkę o radę — w takiej roli młodzież czuje się ważna i odpowiedzialna.
• Humor. Narastające napięcie najłatwiej rozładować humorem. Wytwarza on dystans wobec problemów.
• Współdecydowanie. Dorastający wciągany w sprawy rodziny zaczyna zabierać głos, dyskutować, doradzać. Warto niekiedy zwołać naradę rodzinną.

Jeśli rodzice stosują te zasady, w razie problemów dziecko zwróci się o pomoc właśnie do nich. W przeciwnym razie będzie jej szukać w grupie rówieśniczej, która w tym okresie jest szczególnie ważna — i może być źródłem wielu zagrożeń.

Warto interesować się tym, z kim dziecko się spotyka, jakiej muzyki słucha, jakie strony przegląda. Warto poruszać tematy dla niego ważne — miłość, seks, przyszłość — wykorzystując codzienne okazje, na przykład obejrzany film. Nie moralizuj i nie wykładaj; zamiast monologu zadaj pytanie: „Co o tym myślisz?”.

Używki

Do największych zagrożeń tego okresu należy eksperymentowanie z papierosami, alkoholem i narkotykami. Do obowiązków rodziców należy uczyć nastolatka, że kontakt z używkami stanowi łamanie prawa i zasad ogólnie przyjętych.

Dlaczego nastolatek sięga po narkotyk

• Poszukiwanie nowych wrażeń. Lubi ryzyko i nienawidzi nudy. Narkotyk pozornie zaspokaja każdą z tych potrzeb — pozwala poczuć się ważnym, tajemniczym, dorosłym.
• Chęć uwolnienia się od stresu. Na krótką chwilę odrywa od rzeczywistości, rozluźnia, tłumi uczucia.
• Chęć akceptacji w grupie. Chce pasować do lansowanego wzorca człowieka wyluzowanego, nieprzejmującego się problemami.

Sygnały ostrzegawcze

Zmiana przyjaciół i trzymanie nowego towarzystwa z dala od rodziców; pogorszenie stopni (zmiany bywają stopniowe — uczeń szóstkowy zaczyna dostawać czwórki, niekoniecznie od razu jedynki); kłopoty z koncentracją; ospałość lub pobudzenie; wagary — najpierw pojedyncze godziny, potem całe dni; częste kłamstwa; nadmierne reakcje na krytykę; zaniedbywanie obowiązków; zmiany nastroju i chroniczne zmęczenie; zmiany w nawykach żywieniowych i porach spania; lęki; zaczerwienione spojówki i źrenice niereagujące na zmianę światła; zmiana wagi; częste awantury i późne powroty; posługiwanie się slangiem; łamanie prawa.

Co robić

• wysłuchać i spokojnie porozmawiać,
• zastanowić się, dlaczego dziecko sięga po narkotyki — czy powody nie wiążą się z sytuacją w rodzinie,
• działać, nie licząc, że problem sam się rozwiąże,
• szukać pomocy specjalistów i wspólnie z nimi oraz z dzieckiem ustalić reguły, a potem ich konsekwentnie przestrzegać,
• stosować zasadę ograniczonego zaufania — wiedzieć, gdzie dziecko jest i co robi,
• szukać pomocy nie tylko dla dziecka, ale także dla siebie.

Rodzice muszą pamiętać, że to nie oni mają problem z nastolatkiem — to nastolatek ma problem ze sobą. Nawet jeśli jest opryskliwy i kłótliwy, znaczy to, że są dla niego ważni.

Kochać to znaczy wspierać i wymagać.

---

Autor

Małgorzata Maciejewska-Świeży, psycholog · Agnieszka Nowak-Zamołojko, pedagog i psycholog