Intelekt a nauka

Inteligencja według Davida Wechslera to ogólna zdolność jednostki do podejmowania działań celowych, racjonalnego myślenia i coraz lepszego funkcjonowania w otoczeniu. Zachowania inteligentne zależą również od czynników pozaintelektualnych: emocji, motywacji i procesów hamowania impulsów.

Gdy dziecko trafia do poradni z powodu trudności w nauce, jednym z pierwszych zadań psychologa jest ustalenie poziomu jego sprawności umysłowej.

Uczniowie o sprawności niższej niż przeciętna

W populacji najwięcej dzieci ma inteligencję przeciętną. W najtrudniejszej sytuacji są uczniowie o sprawności niższej niż przeciętna. Cechy ich myślenia:

• Konkretyzm — myślenie abstrakcyjne rozwija się wolno. Dzieci te długo liczą na palcach; nauczyciel musi to zaakceptować i tłumaczyć wszystko na konkretach.
• Mała samodzielność myślenia — trzeba zadawać pytania i „wyciągać” z dziecka wiadomości.
• Mała produktywność — przy problemie do rozwiązania pojawia się mało pomysłów.
• Mały krytycyzm — dziecko mówi to, co przyjdzie mu do głowy jako pierwsze, nie dokonuje selekcji.
• Sztywność — jeśli zacznie rozwiązywać zadanie w jakiś sposób, podąża tą drogą i nie szuka innych. Po dwóch zadaniach na dodawanie trzecie, na odejmowanie, także potraktuje jako dodawanie.
• Mała oryginalność myślenia.

Cechy te występują zwykle jednocześnie, co sprawia, że dzieci są niemal bezbronne wobec materiału szkolnego.

Rozwój nieharmonijny

Na ogólny wynik składają się dwie podskale: inteligencji słownej i bezsłownej (praktycznej). Jeśli różnica między nimi wynosi co najmniej 15 punktów, mówimy o rozwoju nieharmonijnym.

Gdy wynik słowny przewyższa bezsłowny

Może to oznaczać między innymi: lepiej rozwinięte zdolności słowne, wyższy poziom przetwarzania słuchowo-językowego niż wzrokowo-motorycznego, wyższy poziom wiedzy nabytej niż zdolności rozwiązywania nowych problemów, trudności w zadaniach praktycznych, deficyty wykonawcze, ograniczenia integracji wzrokowo-ruchowej albo trudności w pracy pod presją czasu.

Gdy wynik bezsłowny przewyższa słowny

Może to oznaczać: niedosłuch, zaniedbanie środowiskowe, lepiej rozwinięte zdolności wykonawcze, wyższy poziom przetwarzania wzrokowo-motorycznego, większą zdolność rozwiązywania nowych problemów niż poziom posiadanej wiedzy, trudności z czytaniem, mały zasób wiedzy szkolnej, deficyt w przyswojeniu systemu językowego albo trudności w pracy, gdy nie ma ograniczeń czasowych.

Pojęcia z opinii psychologicznej

• Zasoby dziecka — potencjalne możliwości rozwojowe w zakresie sprawności intelektualnej, procesów poznawczych, funkcji językowych, uczenia się i kształtowania osobowości.
• Odchylenia (opóźnienia rozwojowe) — indywidualne opóźnienia w stosunku do norm, niebędące jednak zaburzeniami z uwagi na niewielkie nasilenie objawów, ograniczony zakres i czas trwania.
• Dysfunkcja — każde zaburzenie lub zakłócenie normalnego funkcjonowania narządu albo zachowania.
• Deficyty rozwojowe — braki w rozwoju somatycznym bądź w określonych funkcjach psychicznych.
• Zaburzenia rozwojowe — poważne zniekształcenie funkcjonowania społecznego, poznawczego, ruchowego lub językowego; przypadki głębszego stopnia odchyleń od normy.

Zaburzenia dzieli się na globalne — gdy opóźnienie dotyczy wszystkich aspektów rozwoju — oraz parcjalne i fragmentaryczne, gdy dotyczy tylko wybranego obszaru. Opóźnienia parcjalne obejmują szerszy wycinek (na przykład motorykę dużą i małą), fragmentaryczne — węższy (tylko motorykę małą).

Specjalne potrzeby edukacyjne

Według Marty Bogdanowicz dotyczą około 20% populacji uczniów. Dzieci te wymagają szczególnych warunków, odpowiadających ich możliwościom i ograniczeniom. Kryteria diagnostyczne dzieli się na dwie grupy:

Kryterium organiczne — uczniowie z dysfunkcjami ruchowymi, wzrokowymi, słuchowymi, z dysfunkcjami ośrodkowego układu nerwowego (mózgowe porażenie dziecięce, epilepsja, afazja), z deficytami poszczególnych funkcji poznawczych oraz przewlekle chorzy.

Kryterium psychologiczne — uczniowie szczególnie uzdolnieni, z niepełnosprawnością intelektualną, z inteligencją niższą niż przeciętna, z zaburzeniami rozwoju mowy i języka, ze specyficznymi zaburzeniami umiejętności szkolnych i funkcji motorycznych, z całościowymi zaburzeniami rozwojowymi oraz z zaburzeniami emocjonalnymi i funkcjonowania społecznego.

Jak powstają zaburzenia emocjonalne na tle niepowodzeń

Większość dzieci rozpoczyna naukę chętnie. Trudności pojawiają się już w klasie I, a ich przyczyną bywają parcjalne opóźnienia i fragmentaryczne deficyty. Gdy dziecko dostaje złe oceny, stopień zaburzenia jest zwykle na tyle duży, że samo sobie z tym nie poradzi.

Konsekwencją jest spadek zainteresowania nauką — który nauczyciel często interpretuje jako lenistwo i brak motywacji. Wadliwa interpretacja prowadzi do niewłaściwego postępowania: dzieci są karane i społecznie dezaprobowane. Niezaspokojone potrzeby uznania, akceptacji i poczucia własnej wartości oraz rosnące poczucie zagrożenia prowadzą do zaburzeń uczuciowych, które wtórnie wpływają na naukę. Pogorszenie wyników wywołuje dalsze represje ze strony domu i szkoły — i koło się zamyka.

---

Autor

Małgorzata Maciejewska-Świeży, psycholog